नेपाली साहित्य र अक्टोबर क्रान्ति

संबाददाता : ओम हमाल     प्रकाशित मिति: (२०७५ मंसिर १४, शुक्रबार) ०८:५५

माक्र्सवादको आधारभूत सिद्धान्तमा आधारित रहेर तत्कालीन विश्वसाम्राज्यवादी अन्तरविरोधको सही पहिचान गर्दै सही विचार र राजनीतिमा विद्वताको प्रयोग गरेर लेनिनको नेतृत्वमा भएको सर्वहारा वर्गीय अधिनायकत्व स्थापना गर्ने समाजवादी अक्टोबर क्रान्तिको शतवार्षिकीका अवसरमा यो वर्षभरि विश्वका समाजवादीहरूले विभिन्न कार्यक्रम गरिरहेका छन् । यो टिप्पणी यही सन्दर्भमा नेपालमा पनि प्रलेस स्थापनाका सन्दर्भमा नेपाली कला र साहित्यमा अक्टोबर क्रान्तिको प्रभाव विषयमा प्रस्तुत दुई कार्यपत्रमाथि गरिएको टिप्पणीमा आधारित छ । उक्त कार्यक्रममा एउटै विषयमा दुई कार्यपत्र प्रस्तुत भएका थिए ।

उक्त कार्यक्रममा वरिष्ठ माक्र्सवादी सौन्दर्यशास्त्री, क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट आन्दोलनका अभियन्ता मोहन वैद्य किरण (चैतन्य) ले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । त्यसैगरी अर्को कार्यपत्र तत्कालीन नेकपा एमाले हाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का नेता तथा साहित्यकार वेदुराम भुसालले पेस गर्नुभएको थियो । दुवै कार्यपत्र पढ्न पाइयो । दुवैजनाले असाध्यै मेहनत गरेर तयार पार्नुभएको छ । तथ्यपरक पनि छन् । त्यसैले सबैले पढ्न योग्य पनि छ । तर पनि केही छुटेका विषयहरू, वैचारिक रूपमा रहेका अस्पष्टता र दृष्टिकोणका बारेमा बोल्नुपर्ने भएको छ । यी कार्यपत्र प्रस्तोताको अहिलेको राजनीतिक र वैचारिक पृष्ठभूमि फरक रहनुका साथै तथ्य समावेश र प्रस्तुतिमा विभिन्नता रहेकाले र अक्टोबर क्रान्तिको महत्व र हेराइ पनि फरक रहेकाले केही समस्या रहेका छन् । त्यसैले केही बोल्नुपर्ने भएको छ ।

सबैभन्दा पहिला अक्टोबर क्रान्ति कार्ल माक्र्सले माक्र्सवादलाई पूर्णता दिएपछि भएको पहिलो सर्वहारा वर्गीय क्रान्ति थियो । तत्कालीन पुँजीवाद जसलाई लेनिनले साम्राज्यवाद ः पुँजीवादको मरणासन्न अवस्थामा चित्रण गर्नुभएको थियो, त्यसलाई पूर्ण ध्वंस गरी समाजवादको स्थापना गर्नुभएको थियो र पहिलोपटक विश्वभरि समाजवादको लहर चलेको थियो । यो क्रान्तिको सफलताले केवल पुँजीवादी सत्ताको अन्त्य गर्दै समाजवादी सत्ताको स्थापनाको ढोका मात्र खोलेको थिएन, लेनिनकै भाषामा साहित्यमा नयाँ यथार्थ र माक्र्सवादी सौन्दर्यशास्त्रको परिभाषा दिएको थियो । त्यसैले अक्टोबर क्रान्ति समग्र क्रान्ति थियो । त्यसैले यहाँ अक्टोबर क्रान्तिका अन्य मुख्य पक्षहरूलाई छाडेर साहित्य वा सौन्दर्यशास्त्रलाई छनोट गरिएको होला । यही अक्टोबर क्रान्तिको एक आयामको नेपालका बारेमा परेका प्रभावका बारेमा उल्लेख गर्नु आवश्यक रहेको छ ।

पहिला वेदुराम भुसालको कार्यपत्रमाथि केही भनाइ राख्न मन लागेको छ । भुसाल आफूलाई माक्र्सवादी—लेनिनवादी भन्न रुचाउनुहुन्छ । पूर्वाग्रही नभईकन भन्ने हो भने यो युगको सही माक्र्सवाद भनेको माक्र्सवाद—लेनिनवाद—माओवाद हो । त्यसैले भुसालको दृष्टिकोणबाट अक्टोबर क्रान्तिको सम्पूर्ण पक्ष उजागर हुन सक्दैन । अहिले भुसालले जुन पक्षधरता लिनुभएको छ, त्यसले सर्वहारा वर्गीय अधिनायकत्व, बल प्रयोगको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्दछ । भुसालको दृष्टिकोणले यथार्थलाई स्वीकार गर्दछ तर नयाँ यथार्थलाई अस्वीकार गर्दछ । यही आधारमा उहाँले अक्टोबर क्रान्तिपछि नेपालको राजनीतिमा परेका प्रभाव उजागार गर्न खोज्नुभएको छ । यस कार्यपत्रमा कैयौँ खोजपूर्ण तथ्यहरू राखिएका छन् । तथ्यहरू १९८७ सालमा प्रचण्ड गोर्खादेखि साहित्य÷कलाका क्षेत्रमा लेखक र कविवरको उदाहरणको शृङ्खलाले नेपालमा अक्टोबर क्रान्तिको प्रभावलाई अध्ययन गर्न जोडदार टेवा दिन सहयोग गर्दछन् । त्यसैगरी उहाँले अक्टोबर क्रान्तिले विश्वमा पारेको प्रभावबारे राख्नुभएको छ । यी तथ्य मननयोग्य छन् । यी तथ्यहरू यस कार्यपत्रका सबल पक्ष हुन् ।

माथि नै प्रसङ्ग उठाइयो– भुसालमा केही दृष्टिकोणात्मक समस्या रहेका छन् । त्यसैले भुसालको कार्यपत्रमाथि केही थप्न र स्पष्ट पार्न जरुरी छ । माक्र्स र एङ्गेल्सले सन् १८४८ मा सार्वजनिक गर्नुभएको कम्युनिस्ट घोषणापत्रको भूमिकामा लेख्नुभएको छ, ‘युरोप एउटा भूतद्वारा आतङ्कित छ— त्यो भूत साम्यवादको हो ।’ के त्यो भूतद्वारा अहिलेको युरोप आतङ्कित छैनन् ? नेपाल अछुतो रहेको छ ? खासमा त कम्युनिस्ट घोषणापत्र जारी भएको १ सय ७० वर्ष पुग्दै गर्दा त्यो भूतले विश्वभरिका पुँजीवादलाई आतङ्कित पारिरहेको छ । अझ त्यसमा पनि पुँजीवादका पौष्य सन्तानहरू जो संशोधनवादीका रूपमा चित्रित भइरहेका छन् उनीहरू पनि आतङ्कित भैराखेका छन् ।

१८४८ देखि अहिलेसम्म माक्र्स–एङ्गेल्सद्वारा प्रतिपादित, बल प्रयोगको सिद्धान्त, वर्गसङ्घर्ष र सर्वहारा वर्गीय अधिनायकत्वको औचित्य अहिले झन् बढेर गएको छ । मुख्य यिनै माक्र्सवादी प्रस्थापनाहरूलाई सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गरेर लेनिनले अक्टोबर क्रान्ति गर्नुभएको थियो । यो कार्यपत्रमा भुसालले यस तथ्यलाई कतै उल्लेख गरेका छैनन् । दार्शनिक, वैचारिक, राजनीतिक दृष्टिकोणलाई साहित्यमा मेक्सिम गोर्कीले अक्टोबर क्रान्ति पहिले नै विश्वचर्चित उपन्यास आमामा अभिव्यक्त गरिसक्नुभएको थियो । अक्टोबर क्रान्तिपछि निकोलाई आस्त्रोभस्कीले चर्चित उपन्यास अग्निदीक्षामा अभिव्यक्त गर्नुभएको थियो । यी प्रतिनिधि साहित्यिक कृतिहरू मात्र हुन् । यसैगरी लेनिनको संस्मरणमा उहाँकी जीवनसँगिनी, अक्टोबर क्रान्तिकी एक योद्धा तथा महिला मुक्ति आन्दोलनकी नेत्री क्रुप्सकायाले लेनिननामक पुस्तक नै तयार पार्नुभएको थियो जुन पुस्तक संस्मरणमा आधारित रहेको थियो । यस्ता साहित्यिक कृतिहरूले अक्टोबर क्रान्तिको विशुद्ध प्रतिबिम्बन मात्र गरेका थिएनन्, एकातिर माक्र्सवाद—लेनिनवादको प्रचार गरेका थिए भने अर्कोतिर साम्राज्यवाद र सामन्तवादसँग लड्नका लागि वैचारिक हतियारहरूलाई धारिलो र तीखो बनाएका थिए ।

यस्ता साहित्यहरूले विश्वमा समाजवादको लहर ल्याउन विशिष्ट भूमिका निर्वाह गरेका थिए । त्यसबाट नेपाल पनि अछुतो रहने कुरा भएन । तत्कालीन सोभियत सङ्घका साहित्यहरू नेपालीमा भाषान्तरण गरेर प्रकाशित भएका थिए । यद्यपि अक्टोबर क्रान्ति भएको ३२ वर्षपछि मात्र नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भएको थियो । तर पनि साम्यवादी विचारको प्रचार गर्दै कम्युनिस्ट आन्दोलनको तयारीमा यसको नै प्रभावकारी भूमिका रहेको थियो । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना अनि साहित्यिक सङ्गठन प्रग्रतिशील लेखक सङ्घ छोटकरीमा प्रलेसले नेपालमा पनि साहित्य र कलामार्फत वर्गीय विचार, राजनीतिलाई जनताको तल्लो वर्गसम्म पु¥याउन भूमिका निर्वाह ग¥यो । चेतनाको जागरण ल्याउन निकै काम ग¥यो । नेपालको जनवादी क्रान्तिको पहलसम्म पनि अक्टोबर क्रान्तिको प्रभावले काम ग¥यो ।

यहाँ भुसालले नेपालको सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य गरी उहाँहरूले भन्दै आएको सङ्घीय लोकतान्त्रिक समाजवाद स्थापना गर्ने महान् जनयुद्ध, त्यसबाट सिर्जित साहित्य र सिर्जनाको प्रसङ्ग कतै उल्लेख गर्नुभएको छैन नै, उहाँले नै गरेको भनिएको झापा विद्रोहका क्रममा सिर्जित साहित्यको पनि कतै उल्लेख छैन । यसरी भीमदत्त पन्तको किसान विद्रोह, तत्कालीन मालेले गरेको झापा विद्रोह र दस वर्षको जनयुद्धद्वारा सिर्जित साहित्यहरू वास्तवमा नै अक्टोबर क्रान्तिका सही उत्तराधिकारीहरू हुन् ।

अक्टोबर क्रान्तिको नेपाली साहित्यमा परेको प्रभाव छुट्टै रहेको छ । यो साहित्यले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा संशोधनवाद, साहित्यमा यथार्थवाद र यथास्थितिवादका विरुद्ध नयाँ यथार्थवादी साहित्यले चिरेको देखिन्छ । नेपालमा अक्टोबर क्रान्तिबाट नेपालमा सिर्जित साहित्यमा पारिजातको अनिदो पहाड र आहुतीको नयाँ घरलाई छुटाउनु हुँदैनथ्यो । यी दुई साहित्यिक कृतिले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन् ।

वरिष्ठ सौन्दर्यशास्त्री चैतन्यले विचार, राजनीति कला साहित्य र नयाँ यथार्थलाई उजागार गर्नुभएको छ । उहाँको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको महान् अक्टोबर क्रान्तिदेखि नेपालको महान् १० बर्से जनयुद्धसम्म कला–साहित्यमार्फत अभिव्यक्त नयाँ यथार्थलाई ल्याउनु अनि त्यसको प्रत्यक्ष नेतृत्व गर्नु नै हो । यो सबैभन्दा मुख्य कुरा हो । उहाँले अहिले पनि विचार राजनीति र सहित्यमा व्यवहारतः नेतृत्व गरिरहनुभएको छ । यसको मुख्य कारण भनेको उहाँ एक माक्र्सवादी सौन्दर्यशास्त्री त हो नै साथै माक्र्सवाद—लेनिनवाद—माओवादप्रति दृढ देखिनुहुन्छ । उहाँले माक्र्सवादी साहित्यका नाममा उत्तरआधुनिकतावादको डटेर विरोध मात्र गर्नुभएको छैन, विचार र राजनीतिमा भएको भ्रष्टीकरणका विरुद्ध उभिराख्नुभएको छ । उहाँ राजनीतिमा संशोधनवाद र नवसंशोधनवादका विरुद्ध लडिराख्नुभएको छ तर मिहिन संशोधनवादका विरुद्ध पनि लड्न जरुरी छ किनभने मिहिन संशोधनवादले पनि साहित्यमा जरो गाडिरहेको छ ।

साथै विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा जस्तै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनबाट उब्जेका स्वस्फूर्त यथार्थवादी, बुर्जुवा यथार्थवादी र आलोचनात्मक यथार्थवादी पहिचान र किटान गर्नुभएको छ । स्वयम् उहाँ आफैँ पनि यी प्रवृत्तिसँग सङ्घर्ष गरिरहनुभएको छ । अक्टोबर क्रान्तिबाट सिर्जित साहित्यमा एउटा उपज संस्मरणात्मक निबन्ध लेखन पनि हो । अझ भन्नुपर्दा कार्ल माक्र्स र एङ्गेल्सका बीचमा कैयौँ चिठीपत्रहरू आदानप्रदान भएका थिए । महान् जनयुद्धका क्रममा संस्मरणात्मक निबन्ध र चिठीका बौछार नै थियो । नेपालका आफूलाई घागडान साहित्यकार भन्न रुचाउने साहित्यकारहरूले चिठी पनि कहीँ साहित्य हुन्छ भन्दथे । यो न्यायसङ्गत थिएन भन्ने पर्दछ ।
अन्त्यमा पुरस्कृत नेत्री, महान् जनयुद्धकी एक सिपाही, सहिद परिवार र जनयुद्धलाई संस्मरणमा अभिव्यक्त गर्ने साहित्यकार सीता विकलाई विशेष बधाई ।


(२०७५ मंसिर १४, शुक्रबार) ०८:५५ मा प्रकाशित

°
Weather from OpenWeatherMap

मुख्य समाचार

सबै

भारतीय बालक अपहरण गरी फिरौती बुझ्ने फोरमका नेता पक्राउ

भारतीय बालकलाई अपहरण गरी नेपाल ल्याएर फिर्रौती लिन जाने संघिय समाजवादी फोरमका नेतालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ। जिल्ला प्रहरी कार्यालय, झापाको हिरासतमा रहेका अभियुक्त झापा गौरिगञ्जका ४७ वर्षीय बद्री यादव.....

नेकपाको सेती महाकाली ब्युरोकाे संयुक्त बैठक सम्पन्न

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सेती महाकाली ब्युरोकाे संयुक्त बैठक यहि मंसिर २६ गते पार्टीका पाेलिट ब्युरो सदस्य कमरेड अाेम प्रकाश पुनको उपस्थितिमा सम्पन्न भएको छ । बैठकले मंसिर अाठकाे.....

दुई-तिहाइको कम्युनिष्ट सरकारको नक्कली रास्ट्रवादी मुखुण्डो उत्रिने अवस्था : कारण यस्तो छ

दुई-तिहाई बहुमत पाएको नेपालको वर्तमान कम्युनिष्ट सरकारको नक्कली रास्ट्रवादी मुखुण्डो उत्रिने अवस्था आएको छ । सन् १९५० मा नेपाल-भारत बीच भएको असमान सन्धि खारेज गर्ने कि नगर्ने भन्ने.....

Exchange Rate

Nepali Patro